نکاتی در مورد انتخاب و استفاده از شعر

اکثر افرادی که اجرا و سخنرانی را تجربه کرده اند ، با مقوله ی انتخاب شعر نیز مواجه شده اند و می دانند همانطور که شعر می تواند به اجرا جان بخشد ، همانطور هم می تواند موجب کاهش کیفیت آن شود ؛ پس نمی توان از این مسئله به سادگی گذشت و باید به دنبال نکاتی موثر در این باره باشیم.

1. اشعار معروف ، تکراری نمی شوند !

همانطور که می دانید اشعار معروفی هستند که به دفعات مورد استفاده قرار گرفته شده اند و حتی گاهی مخاطب آن ها را از بر است و بعضا برای مخاطب نوستالژی است و هنگامی که مجری شعر را می خواند ، مخاطب نیز در ذهن با مجری همراه می شود؛ زیرا با شعر آشناست و به کلام مجری توجه بیشتری می کند و عمیقاً به جانش می نشیند.
مانند : به نام خداوند جان و خرد کزین برتر اندیشه بر نگذرد
اما بعضی از مجریان و سخنرانان از آنها به عنوان اشعار سوخته و غیر قابل استفاده ، یاد می کنند ! در حالی که واقعیت چنین نیست و هر چند بار هم که از اشعار معروف استفاده شود ، از ارزش و اعتبار آنها ذره ای هم کم نمی کند !

 

2. دقت در انتخاب منابع اشعار.

چرا باید به منبع اشعار توجه کرد؟ همانطور که یک خانه از مصالح و ابزاری ساخته شده است ، یک شعر نیز دارای اصول و ساختاری است که عدم آن از تأثیر عواطف و انتقال پیام می کاهد ! پس اگر دانشی در مورد ساختار شعری(وزن) ندارید ، اشعار افرادی را مورد استفاده قرار دهید که در این امر تبحر داشته اند تا خیالتان از بابت رعایت جوانب احتیاط راحت باشد.
خوشبختانه کشور ما هم از نظر وجود منابع ادبی ، کشوری غنیست و با کمی جست و جو و مطالعه می توان به مقصود رسید !
از موثق ترین منابعی که می توان نام برد ، شاهکار های ادیبان و سخنوران ایران ، به ویژه مولانا ، حافظ ، سعدی ، فردوسی ، اخوان ثالث ، نیما یوشیج و ... است که آثار آنها را حتی به راحتی می توانید در منابع مختلف مجازی و حقیقی بدست آورید..

 

3. اشعار متناسب با درک مخاطب باشد !

همانطور که بیان کردیم ، کشور ما از نظر صناعات ادبی ، کشور غنی است ولی شما مجری یا سخنران عزیز باید با توجه به مهارت مخاطب شناسی ، از اشعاری استفاده کنید که برای مخاطب مأنوس و ملموس باشد و از کلمات دشوار و سنگین ، بد آهنگ و ناموزون ، پیچیده و مبهم تهی باشد و معنای آن به آسانی فهمیده شود !
برای مثال اشعاری که دارای سبک هندی و سبک عراقی هستند دارای مضامین پیچیده و لغات مهجوری هستند که فهم آنها جز با دانش و مطالعه در عرصه ی ادبیات و، تفکر و تأمل دقیق حاصل نمی شود ! مگر برای مخاطبانی که در این حوزه تحصیلات عالیه دارند. پس اشعار خود را متناسب با سطح سواد مخاطبانتان انتخاب کنید.

 

4. اشعار توسط مجری یا سخنران درک شود!

از دیگر نکاتی که یک مجری یا سخنران حرفه ای در انتخاب شعر باید در نظر بگیرد این است که شعر برای خودش نیز کاملا قابل درک باشد که اگر مخاطبی بنابر هر دلیلی از معنای آن پرسید ، بتواند به نحو صحیح آن را بیان کند تا اعتبار خود را نزد مخاطبان از دست ندهد. باید این نکته را هم در نظر گرفت که وقتی مجری شعری را به خوبی درک کند و معنای آن را متوجه شود ، می تواند آن را به خوبی قرائت کند و از اجرای تصنعی دور شود.



5. تناسب محتوای شعر با اجرا .

بدون شک از بارز ترین نکاتی که همه ی افراد در درجه اول به آن توجه می کنند تناسب محتوای شعر با موضوع اجراست. درواقع مناسبت اجرای شما تعیین می کند که سراغ چه شعر هایی بروید .
به عنوان مثال در ایام شهادت باید از اشعار سوگواری بهره برد ؛ مانند شعر معروف زیر که در ایام شعادت امام حسین مکررا با آن مواجه شده ایم.
باز این چه شورش است که در خلق عالم است
باز این چه نوحه و چه عذاب و چه ماتم است "محتشم کاشانی"

 

6. استفاده به جا از شعر در هر بخش از اجرا با توجه به معنی آن .

همانطور که می دانید ، یک اجرا یا سخنرانی از سه قسمت کلی تقسیم شده است .
ابتدای برنامه ـ میان برنامه ـ انتهای برنامه
شما می توانید برای شروع و ابتدای برنامه از اشعاری کمک بگیرید که در وصف و سپاس و ستایش خداوند سروده شده است .
مثال
به نام خدای قلم آفرین
به هستی وجود از عدم آفرید
به نام خداوند عشق و سخن
مجمع صفاتی به یک انجمن
به نام خدای اصول و فروع
کنم دفتر خود به نامش شروع
برای قسمت میان برنامه باید حساسیت بیشتری به خرج داد ، چرا که شعر در بین سخنان شما به عنوان یک مثال و یا یک تأیدیه می آید و کاملا مرتبط با موضوع صحبت شما می باشد.
انتهای برنامه هم در اکثر موارد با اشعاری همراه است که خبر از امید دیدار دوباره و یا مدح امام زمان است می دهد.
البته بیان این نکته حائز اهمیت است که از ابتدا تا انتهای اجرا به طور مداوم و بی رویه از شعر استفاده نشود ! استفاده از شعر تکنیکی است که برای هوشیاری مخاطب و تأثیر گذاری بیشتر روی آن.

 

7. عدم طولانی بودن شعر.

خواندن شعر های طولانی به ویژه در صورتی که اصول خوانش را رعایت نکنید ، برای مخاطبان ایجاد کسالت می کند و شما مجری گرامی مخاطبان خود را از دست خواهید داد ؛ پس سعی کنید از قرائت شعر های طولانی ، بپرهیزید !

 

8. جامع بودن شعر در عین کوتاهی!

درست است که ما معتقدیم که نباید از شعر های طولانی بهره برد ، اما باید به این نکته نیز توجه کرد که شعری را که بر می گزینیم باید مفهوم کاملی را برساند و شنونده را سردرگم نکند ؛ یعنی در عین ایجاز ، جامع باشد.
نمونه 1: آینه ار نقش تو بنمود راست خود شکن، آینه شکستن خطاست! " نظامی"
نمونه 2 :
نهنگی بچه ی خود را چه خوش گفت :
به دین ما حرام آمد کرانه
به موج آویز و از ساحل بپرهیز
همه دریاست ما را آشیانه " اقبال لاهوری"

همانطور که مشاهده می کنید در نمونه اول با اینکه شعر یک بیت است معنای کاملی دارد ، اما در نمونه دوم تا بیت بعدی نیاید ، شنونده هنوز منتظر است تا پیام آن را دریافت کند و متوجه منظور آن شود.پس باید دقت کنیم که اینگونه اشعار را تا پایان بخوانیم ؛ البته به شرطی که طولانی نباشند .

نمونه 3 :

به دام افتاد روباهی سحر گاه به روبه بازی اندیشید در راه
که گر صیاد بیند هم چنینم دهد حالی به گازر پوستینم
پس آن گه ، مُرده کرد او خویشتن راه ز بیم جان ، فرو افکند تن را
چو صیاد آمد ، او را مُرده پنداشت نمی یارست روبه را کم انگاشت
ز بُن بُبرید حالی گوش او لیک که گوش او به کار آید مرا نیک
به دل ، روباه گفتا ترک غم گیر چو زنده مانده ای، یک گوش، کم گیر
یکی دیگر بیامد ، گفت : این دَم زبان او به کار آید مرا هم
زبانش را بُرید آن مرد ، ناگاه نکرد از بیم جان ، یک ناله روباه
دگر کس گفت : ما را از همه چیز به کار آید همی دندان او نیک
به دل ، روباه گفتا : گر بمانم نه دندان باش و نه گوش و زبانم
دگر کس آمد و گفت : اختیار است دل روبه ، که گنجی بی شمار است
چو نام دل شنید از دور، روباه جهان بر چشم او شد تیره ، آن گاه
به دل می گفت: با دل نیست بازی کنون باید بسازم حیله سازی
بگفت این و به صد دستان و تزویر بِجَست از دام ، همچون از کمان، تیر
حدیث دل ، حدیثی بس شگفت است که در عالم ، حدیثش در گرفته است
" الهی نامه ، عطار نیشابوری"
همانطور که مستحضرید ، پیام شعر در بیت پایانیست ولی برای رسیدن به آن باید از ابتدا آن را خواند ؛ که به شدت توصیه می شود از آن پرهیز کرد.

 

9. تأثیر گذاری شعر

همانطور که در ابتدا گفتیم ، شعر همانطور که می تواند باعث افزایش کیفیت کار ما شود ، همانقدر هم می تواند تأثیر عکس بگذارد . به طور مثال در بخش هایی از برنامه (مانند گفت و گو با کارشناس) می توان از شعر در تکمیل سخن کارشناس استفاده کرد تا سبب افزایش تأثیر گذاری روی مخاطبان باشد ؛ و یا پس از پایان سخنی که توضیح است راجع به مطلبی برای فهم بیشتر مخاطب می توان از این وسیله ی ابزاری ، به خوبی بهره برد.

 

نویسنده: محدثه جلیلی